Zasada 1
Alfabet
Esperanto ma 28 liter. Nie ma Q, W, X ani Y. Sześć liter ma znaczek: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Jedna litera — jeden dźwięk. Czyta się, jak jest napisane.
ĉambro, ĝojo, ŝipo
pokój, radość, statek
Gramatyka esperanta
Zamenhof ogłosił te szesnaście zasad w 1887 r. To cała formalna gramatyka. Naucz się raz — nie ma tajnej listy wyjątków.
Zasada 2
Rzeczowniki kończą się na -o
Rzeczownik kończy się na -o. Liczba mnoga: -j. libro / libroj. Dopełnienie bliższe: -n. Mi legas libron.
hundo, hundoj, hundon
pies, psy, psa
Zasada 3
Przymiotniki kończą się na -a
Przymiotniki kończą się na -a i zgadzają się z liczbą i przypadkiem: bona libro, bonaj libroj, bonan libron. Szyk wyrazów jest wolny, bo końcówki wskazują funkcję.
granda urbo / grandajn urbojn
duże miasto / duże miasta (dopełnienie)
Zasada 4
Liczebniki się nie odmieniają
Liczebniki główne są nieodmienne: unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek. Nie dodaje się -j ani -n. Porządkowe z -a: unua (pierwszy), dua (drugi).
du bonaj libroj · la unua tago
dwie dobre książki · pierwszy dzień
Zasada 5
Zaimki
mi (ja), vi (ty/państwo), li (on), ŝi (ona), ĝi (ono), ni (my), ili (oni), oni (się), si (się). Dzierżawcze: -a, mia libro.
Mia amiko vidas ŝin.
Mój przyjaciel ją widzi.
Li vidas sin. Li vidas lin.
Widzi siebie. Widzi jego (innego). si to podmiot; li ktoś inny.
Zasada 6
Czasowniki: jedna forma dla wszystkich
Czasownik nie zmienia się według osoby. Bezokolicznik -i, teraźniejszy -as, przeszły -is, przyszły -os, warunkowy -us, rozkaz -u.
Mi lernas. Ili lernis. Ni lernos.
Uczę się. Oni się uczyli. Będziemy się uczyć.
Mi volas lerni. Ŝi povas veni.
Chcę się uczyć. Ona może przyjść. Po innym czasowniku bezokolicznik -i.
Zasada 7
Przysłówki kończą się na -e
Z przymiotnika przysłówek przez -e: bona / bone. Stopniowanie: pli bone, plej bone.
Ŝi parolas bone kaj rapide.
Ona mówi dobrze i szybko.
Zasada 8
Przyimki łączą się z mianownikiem
Po przyimku używaj formy podstawowej bez -n: en la urbo (w mieście), kun amiko (z przyjacielem). Wyjątek — ruch: en la urbon (do miasta).
Mi estas en la urbo. Mi iras en la urbon.
Jestem w mieście. Idę do miasta.
Zasada 9
Każde słowo czyta się, jak jest napisane
Nie ma niemych liter ani niespodzianek w wymowie. Widzisz słowo — możesz je wymówić. Dlatego początkujący mówią już pierwszego dnia.
kaj, tre, hodiaŭ
i, bardzo, dziś — jak napisane
Zasada 10
Akcent pada na przedostatnią sylabę
Zawsze przedostatnia sylaba: ra-PI-da, es-pe-RAN-to. Jedna reguła dla wszystkich słów.
Esperanto, familio, lerni
es-pe-RAN-to, fa-mi-LI-o, LER-ni
Zasada 11
Złożenia tworzy się przejrzyście
Najpierw określenie, na końcu wyraz główny: vaporŝipo. Nowe słowa da się odgadnąć.
lernolibro, noktmezo, bonvena
podręcznik, północ, mile widziany
Zasada 12
Podwójne przeczenie nie jest potrzebne
Wystarczy jedno słowo przeczące. Mi scias nenion znaczy „nic nie wiem”. Nie łącz ne z innym przeczeniem, chyba że chcesz odwrócić znaczenie.
Neniu venis. Mi ne komprenas.
Nikt nie przyszedł. Nie rozumiem.
Zasada 13
Biernik pokazuje kierunek
-n dla ruchu: Mi iras hejmen. Miejsce bez -n: Mi estas hejme.
Ni veturas Londonon. Ni loĝas en Londono.
Jedziemy do Londynu. Mieszkamy w Londynie.
Zasada 14
Każdy przyimek ma jasne znaczenie
al (do), de (od), en (w), kun (z), por (dla), pri (o), sur (na), sub (pod). Jeśli żaden nie pasuje — je. Można też pominąć przyimek i użyć -n.
Mi parolas pri Esperanto kun vi.
Mówię o esperancie z tobą.
Zasada 15
Słowa międzynarodowe są rozpoznawalne
Wspólne słowa zostają znajome: teatro, muziko, telefono. Znasz więcej, niż myślisz.
universitato, muziko, telefono
uniwersytet, muzyka, telefon
Zasada 16
Rodzajnik to zawsze la
Jeden rodzajnik określony: la. Nie zmienia się. Nie ma nieokreślonego. Libro może znaczyć „książka”.
La suno brilas. Infano ludas.
Słońce świeci. Dziecko się bawi.
Poza 16 zasadami
Korelatywy
Czterdzieści pięć słów: pięć początków, dziewięć końcówek. W siatce kiam, ĉiam i neniam to ta sama końcówka z trzema głowami.
Słowotwórstwo
Esperanto nie każe uczyć się magazynu niepowiązanych form. Przechowuje rdzenie. Afiksy czekają, aż proste słowa będą znajome — potem mnożą to, co wiesz. Sam mal- tnie listę o połowę.